سیاست

از تحریم تا برجام

22 ماه مذاکرات فشرده در 23 تیر ماه 1394 به نتیجه رسید

از همان نخستین روزهای آخرین‎‌‎ دهه قرن‌ چهاردهم خورشیدی مشخص بود که دولت دهم سال سختی را در عرصه اقتصاد و سیاست پیش‎‌‎رو دارد که نشانه‎‌‎های آن از ماه‌ ها قبل مشاهده می‎‌‎شد؛ در سکوت سنگین اصلاح‎‌‎طلبان که ناشی از حوادث پس از انتخابات خرداد 1388 بود، حلقه محاصره اصولگرایان به‎‌‎دور احمدی‎‌‎نژاد و دولتش هر روز تنگ‎‌‎تر می‎‌‎شد و به‎‌‎نظر می‎‌‎رسید اصطکاک‎‌‎های دولت دهم و مجلس هشتم جدی‎‌‎تر از هر زمان دیگری است. طی سال‎‌‎های 88 و 89 ابتدا اختلافات مجلس و دولت برسر قانون هدفمند‎‌‎سازی یارانه‎‌‎ها بالا گرفت و حتی کار به نامه‎‌‎نگاری احمدی‎‌‎نژاد به رهبر معظم انقلاب و گلایه از مجلس درباره نحوه اجرای این قانون کشید. بعد از آن ماجرای ادغام وزارتخانه‎‌‎ها، به شکاف میان دولت و مجلس دامن زد اما به‎‌‎نظر می‎‌‎رسید ریشه تنش‎‌‎ها به اختلافات گذشته رئیس دولت‌ های نهم و دهم و علی لاریجانی بر می‎‌‎گردد.

در ابتدای دولت نهم و زمانی که پیگیری پرونده هسته‎‌‎ای ایران به علی لاریجانی به‎‌‎عنوان دبیر شورای‎‌‎عالی امنیت ملی سپرده شد، پس از مدتی به‎‌‎نظر می‎‌‎رسید در نحوه هدایت مسئله هسته‎‌‎ای اختلاف‎‌‎نظرهایی میان رئیس دولت و مذاکره کنندگان ایرانی وجود دارد و آنان معتقدند که مواضع تند احمدی‎‌‎نژاد در مجامع‎‌‎جهانی بر دشواری و پیچیدگی پرونده هسته‎‌‎ای ایران می‎‌‎افزاید. نارضایتی مذاکره ‎‌‎کنندگان ایران از دوگانگی در اعلام مواضع هسته‎‌‎ای ایران نیز از مواردی بود که اگرچه هیچ‎‌‎گاه به‎‌‎صورت علنی مطرح نشد اما همواره در محافل سیاسی ایران گمانه‎‌‎زنی‎‌‎ هایی پیرامون آن مطرح می‎‌‎شد. با انتخاب علی لاریجانی به‎‌‎سمت رئیس مجلس هشتم، طرح اختلافات اصولگرایان با احمدی‎‌‎نژاد جدی‎‌‎تر شد؛ اختلافاتی که از اواخر دولت نهم و به‎‌‎ویژه از تابستان1387که اسفندیار رحیم‎‌‎ مشایی نظرات جنجالی خود را درباره «دوستی با مردم اسرائیل» مطرح کرد، قابل رویت بود اما ائتلاف ناگزیر اصولگرایان با احمدی‎‌‎نژاد در انتخابات خرداد ماه 1388 به فروکش‌ کردن انتقادات دو طرف منجر شد که البته دوام چندانی نداشت و با تشکیل دولت دهم و ماجرای انتصاب رحیم‎‌‎ مشایی به‎‌‎عنوان معاون اول رئیس‎‌‎جمهور و تحولات پس از آن، وارد فاز تازه‎‌‎ای شد.

از سال 1389 و با رایج ‌شدن اصطلاح «جریان انحرافی» درباره طیفی از حلقه یاران احمدی‎‌‎نژاد، موج جدیدی از انتقادات علیه دولت دهم آغاز شد که هر روز ابعاد وسیع‎‌‎تری به‎‌‎خود می‎‌‎گرفت و حتی طیفی از اصلاح‎‌‎طلبان در موضع‎‌‎گیری علیه دولت با اصولگرایان هم‎‌‎نوا شدند. در این میان وقوع یک رشته حوادث به اختلافات دامن می‎‌‎زد؛ طرح اصطلاح «مکتب ایرانی» از سوی رحیم‎‌‎ مشایی در همایش ایرانیان مقیم خارج‎‌‎از کشور در اوایل مرداد ماه 1389 و انتشار مستند «ظهور بسیار نزدیک است» پاییز و زمستان 1389 که به جریان انحرافی منتسب و با واکنش گسترده فعالان سیاسی اصولگرا و روحانیان مواجه شد، دو موردی بود که بر حجم تنش‎‌‎های سیاسی افزود.

ا‎‌‎ینها درحالی بود که در زمستان 1389 اختلافات مجلس هشتم و دولت دهم ابعاد جدیدتری به‎‌‎خود می‎‌‎گرفت؛ ماجرا از گنجاندن یک جمله حاشیه‎‌‎ساز در ماده 53 قانون برنامه پنجم توسعه که به ادغام وزارتخانه‎‌‎ها می‎‌‎پرداخت، آغاز شد. نمایندگان در پایان این ماده جمله «وظایف و اختیارات وزارتخانه‎‌‎های جدید با پیشنهاد دولت به تصویب مجلس شورای اسلامی می‎‌‎رسد» را گنجاندند که اختلاف برسر تفسیر آن، به بلاتکلیفی چندماهه تعدادی از وزارتخانه‎‌‎ها انجامید. دولت اعتقاد داشت براساس ماده53، پس از نهایی ‌شدن ادغام‎‌‎ها فقط باید شرح وظایف وزارتخانه جدید را به تصویب نمایندگان برساند اما مجلس معتقد بود که دولت پیش از هر اقدامی باید شرح‎‌‎کار وزارتخانه‎‌‎های تازه‎‌‎تأسیس را برای تصویب به مجلس ارائه دهد.

تشکیل وزارت ورزش و جوانان از ادغام سازمان تربیت‌ بدنی و سازمان ملی جوانان، براساس قانون مصوب مجلس و تأیید نهایی شورای نگهبان در30بهمن ماه1389 که با مخالفت جدی رئیس‎‌‎جمهور مواجه شد، آغاز دور جدیدی از اختلافات دولت و مجلس بود. پس از آن استیضاح حمید بهبهانی، وزیر راه و ترابری، در جلسه علنی 12بهمن‎‌‎ماه1389مجلس بعد از سقوط هواپیمای تهران – ارومیه نمود دیگری از اختلافات دوطرف را رقم زد. پس از استیضاح بهبهانی، کشمکش‎‌‎های دولت و مجلس با برکناری تعدادی از وزرا به بهانه ادغام وزارتخانه‎‌‎ها ادامه یافت که اوج آن در حواشی برکناری وزیر نفت بود و احمدی‎‌‎نژاد شخصا سرپرستی این وزارتخانه را برعهده گرفت تا ادغام وزارت نیرو و وزارت نفت به سرانجام برسد که با مخالفت مجلس و شورای‎‌‎نگهبان مواجه شد و جنجال‎‌‎های آن تا مردادماه1390 ادامه داشت.

تحولات سیاسی کشور در آغاز سال1390 به سمتی پیش می‎‌‎رفت که دیگر نمی‎‌‎شد دامنه اختلافات را به مجلس و دولت یا احمدی‌‎‌‎نژاد و لاریجانی محدود کرد بلکه به‎‌‎نظر می‎‌‎رسید فرایند خروج رئیس دولت دهم از دایره اصولگرایی کلید خورده است و ماجرای خانه‎‌‎نشینی او پس از حاشیه‎‌‎های استعفای وزیر اطلاعات که از آخرین روزهای فروردین‎‌‎ماه تا 11اردیبهشت ادامه داشت، هم مزید بر علت شد. علاوه بر مجلس، احمدی‎‌‎نژاد با قوه قضاییه به ریاست آیت‎‌‎الله صادق آملی لاریجانی هم اختلافاتی داشت که در تیرماه و پس از دستگیری برخی مقام‎‌‎های دولتی بالا گرفت و رئیس دولت را وادار به واکنش کرد؛ «کابینه خط قرمزی است که اگر بخواهند به آن دست‎‌‎اندازی کنند، دیگر من باید وظیفه‎‌‎ قانونی خود را انجام دهم و این حتما به کشور آسیب می‎‌‎زند.» پس از افزایش تنش‎‌‎ها میان قوا، رهبر انقلاب در نخستین روزهای مرداد ماه دستور تشکیل «هیأت ‎‌‎عالی حل اختلاف و تنظیم روابط قوای سه‎‌‎گانه» به ریاست آیت‎‌‎الله سید محمود هاشمی شاهرودی را صادر کردند اما تنش‎‌‎ها فروکش نکرد و در نهایت به طرح سؤال از رئیس‎‌‎جمهور، در اسفند ماه، برای اولین‎‌‎بار در تاریخ ایران هم انجامید.

2 رویداد مهم در پاییز 1390 همه ‎‌‎چیز، حتی تنش‎‌‎های موجود میان دولت و دو قوه دیگر را تحت ‎‌‎الشعاع قرار داد؛ در 21 آبان ‎‌‎ماه سردار حسن تهرانی ‎‌‎مقدم ، فرمانده سازمان جهاد خودکفایی سپاه و پایه‎‌‎گذار صنایع موشکی ایران بر اثر انفجار محموله مهمات در پایگاه ملارد به شهادت رسید و چند روز بحران در روابط ایران و انگلیس اوج گرفت و در 8 آذر ماه همزمان با سالگرد ترور شهید مجید شهریاری، دانشمند هسته‎‌‎ای کشور، تعدادی از دانشجویان در اعتراض به سیاست‎‌‎های انگلیس در مقابل سفارت این کشور در تهران تجمع کردند که با ورود آنان به ساختمان سفارت، ماجرا ابعاد وسیعی پیدا کرد و در نهایت به قطع روابط دو ‌کشور انجامید که 4 سال طول کشید.

حاشیه‎‌‎ها در روابط قوای سه‎‌‎گانه کشور درحالی بود که در عرصه بین ‎‌‎المللی نیز ایران روزهای سختی را پشت‎‌‎سر می‎‌‎گذاشت. تنگ ‎‌‎تر شدن حلقه محاصره تحریم‎‌‎ها اقتصاد ایران را با مشکلاتی مواجه کرده و روابط خارجی کشور نیز تحت ‎‌‎الشعاع قرار گرفته بود. در چنین شرایطی دور جدید مذاکرات ایران با طرف‎‌‎های اروپایی برای حل‎‌‎ و فصل پرونده هسته‎‌‎ای از آخرین روزهای فروردین‎‌‎ماه1391در استانبول آغاز و خرداد ماه در بغداد و مسکو پیگیری شد و اسفندماه1391و فروردین1392درآلماتی قزاقستان ادامه یافت، اما طرفین به نتیجه‎‌‎ای نرسیدند. در این‎‌‎ میان مذاکرات محرمانه‎‌‎ای هم در مسقط و از سوی مذاکره ‎‌‎کنندگان وزارت‎‌‎امورخارجه (در زمان وزارت علی‎‌‎اکبر صالحی) در جریان بود که با فرا ‌رسیدن موسم انتخابات متوقف و به بعد از روی کار‌ آمدن دولت بعد موکول شد.

24 خرداد 1392 مقطع مهمی در حوزه بررسی تحولات سیاسی معاصر ایران به ‌شمار می‎‌‎رود؛ چراکه پیروزی حسن روحانی در انتخابات یازدهمین دوره ریاست‎‌‎جمهوری، زمینه‎‌‎ساز تغییر در برخی روندهای سیاسی در داخل و روابط خارجی ایران شد که ازجمله می‎‌‎توانست به گشودن گره مذاکرات هسته‎‌‎ای بینجامد. نخستین نشانه‎‌‎ها در ابتدای پاییز1392 ظاهر شد؛ روحانی و اوباما 5 مهر ماه و در حاشیه اجلاس سالانه مجمع‎‌‎عمومی سازمان ملل‎‌‎ متحد به‎‌‎صورت تلفنی درباره لزوم پایان‌ دادن به مناقشه هسته‎‌‎ای، گفت‎‌‎ و گو کردند که بازتاب‎‌‎های وسیع داخلی و جهانی به‎‌‎همراه داشت. به‎‌‎دنبال آن با محول ‌شدن مسئولیت مذاکرات هسته‎‌‎ای از شورای‎‌‎عالی امنیت‎‌‎ملی به وزارت امورخارجه، در پاییز دور تازه‎‌‎ای از مذاکرات 1+5 در ژنو آغاز شد و 3 آذر ماه 1392 طرفین به توافق اولیه رسیدند و موافقت کردند که برای حصول توافق نهایی به گفت‎‌‎ و گو ها ادامه دهند. مذاکرات و رایزنی‎‌‎های هسته‎‌‎ای در طول سال 1393 هم ادامه یافت و با آغاز تابستان 1394 دیگر همه‎‌‎چیز در کشور تحت‎‌‎تأثیر اخبار 1+5 قرار گرفته و چشم‎‌‎ها به وین دوخته شده بود تا خبر خوبی از مذاکرات برسد. 22ماه مذاکرات فشرده در 23 تیر ماه 1394 به نتیجه رسید و برنامه جامع اقدام مشترک (برجام)، که طی آن ایران برخی محدودیت‎‌‎های هسته‎‌‎ای را پذیرفت و آمریکا و اروپایی‎‌‎ها متعهد شدند تحریم‎‌‎ها را لغو کنند، به امضای طرفین رسید تا فصل تازه‎‌‎ای از نقش‎‌‎آفرینی ایران در نظام بین ‎‌‎الملل گشوده شود.

 

جای تبلیغات شما
منبع
همشهری آنلاین

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا

لطفا افزونه های مسدود کننده مرورگر خود را غیرفعال کنید

لطفا افزونه های مسدود کننده مرورگر خود را غیرفعال کنید